Չորեքշաբթի, 01 Հոկտեմբեր 2014

10 ՊԱՏՃԱՌՆԵՐՈՎ ՄԻԱՑԵԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐ ԱՅԼԵՒՍ ԱԶԱՏՈՒԹԵԱՆ ԵՐԿԻՐԸ ՉԵՆ

ՏպելԷլ.փոստ

Դասաւորում - Յօդուածագրութիւն

Ամէն տարի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութիւնը այլ երկիրներու մէջ անհատական իրաւունքներու վերաբերեալ տեղեկութիւններ կը հրապարակէ‘ հսկելով աշխարհի տարածքին սահմանափակող, արգիլող օրէնքներու եւ կանոններու ուղին:

Չինական թերթերուն մէջ լոյս տեսած գծանկար մը

Իրան, օրինակ, քննադատուած է հանրային, հրապարակային արդար դատավարութիւններ մերժելու եւ անհատի անձնականութեան, գաղտնիութեան իրաւունքի սահմանափակման համար, իսկ Ռուսիա‘ պատշաճ հոլովոյթները խափանելու համար: Այլ երկիրներ դատապարտուած են գաղտնի փաստերու եւ տանջանքներու, խոշտանգումներու օգտագործման համար:
Նոյնիսկ երբ մենք վճիռ կ՛արձակենք, կը դատենք երկիրներ, որոնք մենք անազատ կը նկատենք, ամերիկացիները կը շարունակեն վստահ մնալ, որ ազատ երկրի որեւէ սահմանում, բնութագրում պէտք է ներառէ իրենց սեփականը. ազատութիւններու երկիրը: Սակայն այդ երկրի օրէնքներն ու անոնց կիրարկութիւնը պէտք է ցնցեն, խափանեն այդ վստահութիւնը: 11 սեպտեմբեր 2001-ին յաջորդած տասնամեակին այս երկիրը համակողմանիօրէն կրճատեց քաղաքացիական ազատութիւնները‘ յանուն պետական ընդլայնուած անվտանգութեան: Ամէնէն վերջին օրինակը Ազգային պաշտպանութեան արտօնութեան օրէնքն է‘ ստորագրուած 31 դեկտեմբերին, որ կը լիազօրէ անորոշ կալանաւորումը քաղաքայիններու: Անհատական իրաւունքներու կրճատումը մեր երկրին մէջ ե՞րբ կը փոխուի: Մենք ինչպէս կը բնութագրենք, կը սահմանենք:
Մինչ Ուաշինկթընի նախաձեռնած իւրաքանչիւր ազգային անվտանգութեան նոր լիազօրութիւնը վիճելի եղած է, երբ ընդունուած, գործադրուած է, ատոնք յաճախ մեկուսի քննարկուած են: Բայց ատոնք մեկուսի չեն գործեր: Ատոնք կը կազմեն լիազօրութիւններու խճանկար մը, որուն ներքեւ մեր երկիրը առնուազն մասամբ կրնայ ամբողջատիրական համարուիլ: Ամերիկացիները մեր երկիրը յաճախ կը հռչակեն ազատութեան խորհրդանիշ մը աշխարհի համար, մինչ Քուպան եւ Չինաստանը կտրականապէս նկատելով անազատ: Այդուհանդերձ, առարկայականօրէն մենք կրնանք կիսով չափ ճիշդ ըլլալ: Անկասկած, մարդկային տարրական իրաւունքներ կը բացակային այդ երկիրներուն մէջ‘ զանոնք տեղադրելով «ազատ» բնութագրումի ողջմիտ սահմանէ դուրս, բայց Միացեալ Նահանգներ այսպիսի վարչակարգերու հետ այժմ շատ աւելի ընդհանրութիւններ ունին, քան ոեւէ անձ կ՛ուզէ ընդունիլ:
Այս երկիրները նաեւ ունին սահմանադրութիւններ, որոնք կը միտին ազատութիւններն ու իրաւունքները երաշխաւորել: Բայց անոնց կառավարութիւնները լայն հայեցողութիւն ունին մերժելու այդ իրաւունքներն ու քաղաքայիններու կողմէ մարտահրաւէրներու իսկական քանի մը  ուղիները. ճիշդ նոյն խնդիրը այս երկրին մէջ‘ նոր օրէնքներուն հետ:


ՄԻԱՑԵԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐՈՒ
ՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ

Նախագահ Պարաք Օպամա յայտարարած է, ինչպէս իրմէ առաջ ըրած է Ճորճ Պուշ կրտսերը, ահաբեկիչ կամ ահաբեկչութեան մեղսակից համարուող քաղաքացի մը սպաննելու հրահանգի լիազօրութիւնը: Անցեալ տարի Օպամա վաւերացուց Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի Անուար Աուլաքիի եւ այլ քաղաքացիի մը սպանութիւնը‘ յայտարարուած այս յատուկ լիազօրութեամբ: Դեկտեմբերին վարչակազմի պաշտօնատարները հաստատեցին այդ իշխանութիւնը‘ նշելով, որ նախագահը կրնայ հրահանգել սպանութիւնը ոեւէ քաղաքացիի, զոր ինք ահաբեկիչներու դաշնակից կը նկատէ: «Նիկերիա, Իրան եւ Սուրիա սովորաբար քննադատուած են պետութեան թշնամիները առանց դատական վճիռներու սպաննելու համար):


ԱՆՈՐՈՇ ՏԵՒՈՂՈՒԹԵԱՄԲ ԿԱԼԱՆՔ


Դեկտեմբերին ստորագրուած օրէնքի հիմամբ, ահաբեկչութեամբ կասկածեալները զինուորական կալանքի պիտի ենթարկուին: Նախագահը նաեւ լիազօրութիւն ունի առանց բացատրութեան կալանաւորելու այն քաղաքացիները, որոնք ամբաստանուած են ահաբեկչութեան յանցանքին համար: Մինչ վարչակազմը կը պնդէ, թէ այդ դրոյթը միայն կը կանոնագրէ, կը ծածկագրէ առկայ օրէնքը, մասնագէտներ լայնօրէն կը հակառակին այս տեսակէտին, իսկ վարչակազմը ընդդիմացած է այսպիսի լիազօրութիւն մը դաշնակցային դատարաններու մէջ բողոքարկելու ջանքերուն: Կառավարութիւնը կը շարունակէ պնդել, որ իրաւունք ունի քաղաքացիները օրինական պաշտպանութենէ զրկելու‘ հիմնուած միայն իր հայեցողութեան վրայ: (Չինաստան վերջերս ամրագրեց իր քաղաքացիներու կալանաւորման աւելի սահմանափակ օրէնք մը, մինչ Քամպոտիոյ նման երկիրներ Միացեալ Նահանգներու կողմէ մեղադրուած են «երկարաձգուած, կալանաւորման համար):

 

ԿԱՄԱՅԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ


Նախագահը այժմ կ՛որոշէ անձ մը դաշնակցայի՞ն դատարաններու , թէ՞ զինուորական ատեաններու մէջ դատական հետապնդումի ենթարկուի: Համակարգ մը, որ ամբողջ աշխարհի մէջ ծաղրուած, հեգնուած է հիմնական պաշտպանութեան պատշաճ հոլովոյթի բացակայութեան պատճառով: Պուշ 2001-ին յայտարարեց, ձեռք ձգեց այս լիազօրութիւնը, իսկ Օպամա կը շարունակէ ատիկա: (Եգիպտոս եւ Չինաստան դատապարտուած են անջատ զինուորական արդարադատական համակարգեր ունենալու համար‘ ընտրուած ամբաստանեալներու համար, որոնց շարքին‘ քաղաքացիներու):


ԱՌԱՆՑ ՀՐԱՄԱՆԱԳԻՐԻ ԽՈՒԶԱՐԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ


Նախագահը այժմ կրնայ հրահանգել առանց հրամանագիրի հսկողութիւն, ներառեալ նոր հնարաւորութիւն‘ պարտադրելու ընկերութիւններու եւ կազմակերպութիւններու յանձնելու տեղեկութիւններ քաղաքացիներու դրամական հաշիւներուն, հաղորդակցութիւններուն եւ ընկերակիցներուն մասին: Պուշ այս յաւելեալ լիազօրութիւնները ձեռք ձգեց Հայրենասիրական օրէնքով, 2001-ին, իսկ 2011-ին Օպամա երկարաձգեց լիազօրութիւնը‘ ներառելով խուզարկութիւններ ամէն ինչի, առեւտրական փաստաթուղթերէ մինչեւ գրադարանի արձանագրութիւններ: Կառավարութիւնը կրնայ օգտագործել «ազգային անվտանգութեան նամակներ»‘ առանց հաւանական, պատշաճ պատճառի, կազմակերպութիւններէն պահանջելու, որպէսզի քաղաքացիներու մասին տեղեկութիւն յանձնեն, եւ‘ անոնց հրահանգելու, որ այս բացայայտումը չյայտնեն տուժած կողմին: (Սէուտական Արաբիա եւ Փաքիստան կը գործեն այնպիսի օրէնքներով, որոնք կ՛արտօնեն կառավարութեան‘ զբաղելու համատարած հայեցողական վերահսկողութեամբ):


ԳԱՂՏՆԻ ԱՊԱՑՈՅՑ


Կառավարութիւնը այժմ սովորական կերպով կ՛օգտագործէ գաղտնի ապացոյցներ անհատներ կալանաւորելու եւ գաղտնի փաստեր կ՛օգտագործէ դաշնակցային եւ զինուորական ատեաններու մէջ: Կառավարութիւնը նաեւ կը հրահանգէ, կը պարտադրէ Միացեալ Նահանգներու դէմ յարուցուած հայցերու ջնջումը‘ պարզապէս ներկայացնելով յայտարարութիւն մը, թէ այդ դատավարութիւններուն ընթացքին կառավարութենէն պիտի պահանջուի ներկայացնել գաղտնի տեղեկութիւններ, որոնք կրնան ազգային անվտանգութեան վնասել (պնդում մը, որ կատարուեցաւ գաղտնիութեան շարք մը հայցերու ատեն, եւ որ առանց հարցումի լայնօրէն ընդունուեցաւ դաշնակցային դատարաններու կողմէ: Նոյնիսկ իրաւական տեսակէտները, Պուշի եւ Օպամայի վարչակազմերու ներքեւ վկայակոչուած, մէջբերուած‘ իբրեւ հիմք կառավարութեան գործողութիւններուն, խորհրդապահական են, դասակարգուած: Ասիկա կ՛արտօնէ կառավարութեան ձեռք ձգելու գաղտնի օրինական պնդումներ, գաղտնի ապացոյցներ օգտագործելով‘ աջակցելու գաղտնի հոլովոյթներու: Աւելի՛ն. որոշ հայցեր բնաւ դատարան չեն հասնիր: Դաշնակցային ատեանները սովորաբար կը մերժեն սահմանադրական մարտահրաւէրները քաղաքականութիւններո

ւ եւ ծրագիրներու հայց մը բերելու նեղ սահմանումին ներքեւ:


ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՈՃԻՐՆԵՐ


Աշխարհ աղաղակեց Պուշի վարչակազմի ատեն ահաբեկչութեան կասկածեալները ջուրը մխրճելով տանջող պատասխանատուներու հետապնդումին համար, բայց Օպամայի վարչակազմը 2009-ին ըսաւ, որ ինք պիտի չարտօնէ այսպիսի արարքներու համար Սի. Այ. Էյ.ի գործակալներու հետաքննութիւնը կամ դատական հետապնդումը:

 Ասիկա ոչ միայն խախտեց դաշինքի պարտաւորութիւնները, այլեւ‘ միջազգային օրէնքի Նիւրեմպերկի սկզբունքները: Սպանիոյ նման երկիրներու մէջ, երբ ատեաններ ձեռնարկեցին հետաքննելու Պուշի պաշտօնատարներ‘ պատերազմի ոճիրներու համար, Օպամայի վարչակազմը արտերկրի պաշտօնատարներուն կոչ ըրաւ չարտօնել այսպիսի դատավարութիւններ, հակառակ այն իրողութեան, որ Միացեալ Նահանգներ երկար ատեն պնդած, յայտարարած են պատերազմի ենթադրեալ յանցագործներու դատական հետապնդումին մասին‘ այլ երկիրներու մէջ: (Տարբեր երկիրներ ընդդիմացած են պատերազմի ոճիրներու եւ խոշտանգումներու յանցանքին համար ամբաստանուած պաշտօնատարներու հետաքննութեան: Ոմանք, Սերպիոյ եւ Չիլիի նման, ի վերջոյ մեղմացած, տեղի տուած են‘ ենթարկուելով միջազգային օրէնքին: Երկիրներ, որոնք մերժած են անկախ հետաքննութիւն, կը ներառեն Իրանը, Սուրիան եւ Չինաստանը):


ԳԱՂՏՆԻ ԱՏԵԱՆ


Կառավարութիւնը աւելցուցած է օգտագործումը իր գաղտնի արտաքին հետախուզութեան հսկողութեան ատեանին, որ ընդլայնած է իր գաղտնի հրամանագիրները ներառելու համար անհատներ, որոնք կ՛ենթադրուի, թէ կ՛օժանդակեն, կ՛օգնեն թշնամի կառավարութիւններու կամ կազմակերպութիւններու: 2011-ին Օպամա վերանորոգեց այս լիազօրութիւնները, ներառեալ‘ ճանաչելի ահաբեկչական խումբի մը մաս չկազմող անհատները գաղտնի խուզարկելու արտօնութիւնը: Վարչակազմը հաստատած է այսպիսի հսկողութեան Քոնկրեսի սահմանափակումները անտեսելու իր իրաւունքը: (Փաքիստան ազգային անվտանգութեան հսկողութիւնը յանձնած է զինուորականութեան կամ գաղտնի սպասարկութիւններու անստուգելի, անքննելի լիազօրութիւններուն):


ԴԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԱՔՆՆՈՒԹԵՆԷ ԱՆՁԵՌՆՄԽԵԼԻՈՒԹԻՒՆ

Պուշի վարչակազմին նման, Օպամայի վարչակազմը յաջողութեամբ անձեռնմխելիութիւն ձեռք ձգեց այն ընկերութիւններուն համար, որոնք կ՛օգնեն քաղաքացիներու առանց հրամանագիրի հսկողութեան‘ արգելք հանդիսանալով անհատական գաղտնիութեան խախտումին դէմ ասպարէզ կարդալու քաղաքացիին կարողութեան:
Նմանապէս, Չինաստան պահպանեց, երկրին մէջ եւ դուրս, անսահման լիազօրութիւններու պահանջները, եւ սովորաբար կ՛արգելակէ, կը խափանէ սեփանական ընկերութիւններու դէմ դատական հայցերը):


ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐՈՒ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՈՂ
ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - ՀՍԿՈՂՈՒԹԻՒՆ

 Օպամայի վարչակազմը յաջող կերպով պաշտպանած է իր պնդումը, թէ ինք կրնայ օգտագործել Ճի. Փի. Էս. սարքեր‘ հսկելու համար թիրախ դարձած քաղաքացիներու իւրաքանչիւր շարժում, առանց ապահովելու դատական որեւէ հրամանագիր: (Սէուտական Արաբիա հանրային, զանգուածային վերահսկողութեան համակարգեր տեղադրած է, իսկ Քուպա տխրահռչակ է ընտրուած քաղաքացիներու գործուն հսկողութեան համար):


ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԱՐՏԱՅԱՆՁՆՈՒՄՆԵՐ


Կառավարութիւնը այժմ ատակ է, հնարաւորութիւն ունի ե՛ւ քաղաքացիները ե՛ւ ոչ քաղաքացիները այլ երկիր փոխանցելու‘ հիմնուելով համակարգի մը վրայ, որ ծանօթ է իբրեւ արտակարգ արտայանձնումներ‘ այլ երկիրներ, ինչպիսիք են Սուրիան, Սէուտական Արաբիան, Եգիպտոսը եւ Փաքիստանը‘ իբրեւ կասկածեալներու խոշտանգումին վայր: Օպամայի վարչակազմը կ՛ըսէ, թէ ինք չի շարունակեր Պուշի ժամանակաշրջանի խոշտանգումները, բայց կը պնդէ այսպիսի փոխանցումներ (ներառեալ‘ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիներու) հրահանգելու անարգել իրաւունքին վրայ:

Այս նոր օրէնքները եկած են պետական եւ դաշնակցային մակարդակներու վրայ դրամի ներմուծումով, հոսքով ընդլայնուած անվտանգութեան համակարգին մէջ, ներառեալ‘ հանրային յաւելեալ հսկողութեան լուսանկարչական սարքերու, տասնեակ հազարաւոր պահակներու, անվտանգութեան անձնակազմի եւ ահաբեկիչ-հալածող դիւանակալութեան զանգուածային ընդլայնման:
Որոշ քաղաքական գործիչներ իրենց ուսերը կը թօթուեն եւ կ՛ըսեն, թէ այս յաւելեալ լիազօրութիւնները պարզապէս պատասխան, հակադարձութիւն են այն ժամանակներուն, որոնց մէջ մենք կ՛ապրինք: Այսպիսով, ծերակուտական Լինծի Կրահամ անցեալ գարնան տուած հարցազրոյցի մը մէջ առանց առարկութեան կրնար յայտարարել, որ‘ «ազատ խօսքը մեծ գաղափար է, բայց մենք պատերազմի մէջ ենք: Անշուշտ ահաբեկչութիւնը բնաւ «անձնատուր» պիտի չըլլայ եւ վերջացնէ այս յատուկ «պատերազմը»:
Այլ քաղաքական գործիչները կը պատճառաբանեն, թէ մինչ այսպիսի լիազօրութիւններ կրնան գոյութիւն ունենալ, հարցը այն է սակայն, որ ատոնք ինչպէ՛ս կ՛օգտագործուին:
Ասիկա ընդհանուր, հասարակաց պատասխան մըն է ազատականներու կողմէ, որոնք չեն կրնար դատապարտել Օպաման, ինչպէս որ ըրին Պուշին: Ծերակուտական Քարլ Լեւին (Միչիկան), օրինակ, կը պնդէ, թէ Քոնկրեսը ոչ մէկ որոշում կու տայ անորոշ կալանաւորման վերաբերեալ: Ան կ՛ըսէ. «Ատիկա որոշում մըն է, որ մենք կը ձգենք անոր ,որուն կը պատկանի. գործադիր իշխանութեան մէջ»:
Պաշտպանական լիազօրութեան, արտօնութեան օրինագիծին հետ ստորագրած յայտարարութեամբ մը նախագահ Օպամա ըսաւ, որ ինք չի մտադրեր այս վերջին լիազօրութիւնը օգտագործել քաղաքացիներու տարտամ բանտարկութեան համար: Սակայն Օպամա տակաւին ընդունեց այդ իշխանութիւնը. ձեւով մը‘ իբրեւ ցաւալի միապետ:
Ամբողջատիրական, միապետական երկիր մը կը բնութագրուի ոչ միայն միապետական իշխանութիւններով, այլեւ‘ ատոնք օգտագործելու կարողութեամբ: Եթէ նախագահ մը կրնայ ձեզմէ ձեր ազատութիւնը կամ ձեր կեանքը խլել իր սեփական հեղինակութեամբ, բոլոր իրաւունքները կը վերածուին քիչ աւելի հայեցողական դրամաշնորհներու, ենթակայ‘ գործադիր կամքի:
Գաղտնի դաւողները ապրեցան միապետական իշխանութեան ներքեւ եւ մեզմէ լաւ ըմբռնեցին, հասկցան այս վտանգը: Ճէյմս Մատիսըն բացայայտօրէն զգուշացուց, որ մենք պէտք ունինք համակարգի մը, որ կախեալ չէ մեր ղեկավարներուն բարի կամեցողութիւններէն կամ դրդումէն: Ան կ՛ըսէ. «Եթէ մարդիկ հրեշտակներ ըլլային, ոչ մէկ կառավարութիւն գոյութիւն կ՛ունենար»:
 Պենճըմին Ֆրանքլին աւելի ուղղակի ըսած է: 1787-ին սահմանադրութեան ստորագրութենէն ետք, տիկին Փաուլ մը բանավէճ ունեցած է Ֆրանքլինի հետ եւ‘ հարցուցած. «Լա՛ւ, այժմ մենք ի՞նչ ունինք. հանրապետութիւն, թէ՞ թագաւորութիւն»: Ֆրանքլինի պատասխանը քիչ մը սարսռագին եղած է. «Հանրապետութիւն մը, տիկի՛ն, եթէ դուք կրնաք պահել»:
9 Սեպտեմբեր 2001-էն ի վեր մենք ստեղծած ենք ճիշդ այն կառավարութիւնը, որմէ դաւադիրներ կը վախնան. կառավարութիւն մը անսահման եւ հինմնականին մէջ անքննելի լիազօրութիւններով, այն յոյսով, որ ատոնք իմաստուն կերպով պիտի օգտագործուին:
Լիազօրութեան օրինագիծի պաշտպանութեան մէջ տարտամ կալանքի դրոյթը քաղաքացիական ազատութեանց պաշտպան բազմաթիւ գործիչներու համար Օպամայի կողմէ դաւաճանութեան նման է: Մինչ նախագահը խոստացած էր վեթոյի ենթարկելու օրէնքը այդ պայմանին գծով, Լեւին‘ օրինագիծին հովանաւոր մը, ծերակոյտին մէջ բացայայտեց, որ իրականութեան մէջ Սպիտակ տունն է, որ վաւերացուցած է որեւէ տարտամ կալանաւորումէ բացառուելու օրինագիծին վերացումը:
Ամերիկացիներուն համար նորութիւն չէ քաղաքական գործիչներու անազնուութիւնը, անպարկեշտութիւնը: Իրական հարցումը հետեւեալն է. մենք մեզ արդեօք կը խաբե՞նք, երբ կ՛ըսենք, թէ ասիկա ազատութեան երկիրն է:

ՃԱՆԸԹԸՆ ԹԸՐԼԻ
«Տը Ուաշինկթընի Փոսթ»

Share
κατοχυρώσεις ονομάτων.....